Specerijen

== = = =peper=

=
Peper is een tropische klimplant die veel vocht, schaduw en een hoge temperatuur vraagt. Na de bloei ontwikkelen zich trossen van bessen die eerst groen, daarna rood en tenslotte zwart worden. Voor het verkrijgen van zwarte peper worden de trossen geplukt zodra enige bessen rood beginnen te worden. De trossen worden in de openlucht te drogen gelegd totdat de bessen zwart zijn. Vervolgens worden zij met de handen gewreven om de bessen van de stengel los te maken. Om schimmelen tegen te gaan worden de korrels gerookt. Een volwassen peperplant brengt jaarlijks een paar pond peper op. Voor het verkrijgen van witte peper worden alleen de rijpste rode bessen gebruikt. Deze worden in water geweekt en aan een gistingsproces onderworpen. Na enige dagen barst de huid open en komt de korrel te voorschijn. Vervolgens wordt deze in de zon gedroogd. De voorkeur voor zwarte of witte peper is en was een kwestie van smaak. In de 17e en 18e eeuw was witte peper duurder, omdat de productie meer aandacht vroeg. De VOC richtte zich met name op de zwarte variant.======

=
In de Middeleeuwen was peper in Europa een zeer gewilde en tevens schaarse specerij. Peper kende vele toepassingen, zowel in de keuken als in de geneeskunde. In de 16e eeuw kwam het in ruimere mate voorhanden dankzij de Portugezen. De wens van de Nederlanders deze Indische waren zelf te gaan halen, was, einde 16e eeuw, één van de redenen voor het ontstaan van de VOC. Niet ten onrechte zijn peper en de VOC bijna synoniemen van elkaar. De productiegebieden van peper lagen her en der in Zuid- en Zuidoost-Azië. Belangrijk waren Malabar, praktisch geheel Sumatra en delen van Borneo en Java kaart. Het was voor de VOC onmogelijk dit enorme gebied, met haar lange kustlijnen, te controleren. Een wereldwijd monopolie op de peperhandel zat er voor de VOC dan ook niet in. Alhoewel zij de voornaamste aanbieder was, moest zij met name in de Engelse East India Company een geduchte concurrent erkennen. In het begin van de 17e eeuw probeerde de VOC het grootste gedeelte van haar peper uit Bantam te betrekken. Door de grote concurrentie en de tegenwerking van de plaatselijke overheid kwam hier weinig van terecht. Eerst na 1680 kreeg de VOC, als gevolg van een militaire interventie, de peperproductie van Bantam in handen. De vorst van Bantam werd nu gedwongen alle peper tegen een vastgestelde prijs aan de VOC te leveren. Soortgelijke verdragen tot exclusieve leverantie bestonden ook in de gewesten Palembang, Malabar, Djambi en Bandjarmasin.======

=
De peperkorrels namen in de 17e eeuw gemiddeld bijna één derde van de totale veilingopbrengsten in de Republiek voor hun rekening. In de 18e eeuw daalde dit tot ruim 10%. Met een jaarlijkse aanvoer van 3 tot 9 miljoen pond importeerde de VOC meer dan de helft van de Europese peperconsumptie. Door de grote aanvoer en de relatief lage prijs werd peper in Europa een algemeen gebruiksgoed. De peper werd ingekocht in Azië voor zo’n 10 tot 12 cent per pond en verkocht in Europa voor 30 tot 60 cent.======

=Kruidnagel=

[[image:http://www.voc-kenniscentrum.nl/images/prod-kruidnagel.jpg width="194" height="198" caption="Kruidnagelen, G.E. Rumphius, Amboinsche Kruidboek, Amsterdam 1741"]]
De kruidnagelboom is een fraaie boom met dicht groen loof. Zijn bloemen groeien aan het uiteinde van de takjes in kleine trossen. De kruidnagel zelf is de bloem die van de boom verwijderd wordt vóór deze tot vruchtzetting overgaat. Kruidnagelen worden met de hand geplukt of met stokken voorzichtig uit de boom geslagen. Vervolgens worden zij gerookt of enige dagen in de zon te drogen gelegd. Een volwassen boom levert gemiddeld acht pond aan nagelen per jaar. Gedurende de Middeleeuwen bleef de kruidnagel in Europa een schaars product vanwege de hoge prijs. Na de vestiging van de Portugezen in Azië nam het gebruik ervan snel toe. Kruidnagelen werden gebruikt voor het kruiden en conserveren van voedsel en werden als probaat middel gezien tegen geheugenverlies, misselijkheid en astma.

Voor de VOC was de beheersing van de handel in kruidnagelen, één van de vier zogenaamde fijne specerijen, van het begin af aan een prioriteit. Aanvankelijk was het productiegebied beperkt tot de Molukken, in het oostelijk deel van Indonesië. Later werd de kruidnagelteelt echter ook op Ambon, ten zuiden daarvan, geïntroduceerd kaart. De VOC streefde naar een wereldwijd handelsmonopolie op dit product. Dit deed zij door het sluiten van exclusieve leverantiecontracten met de lokale overheden, bijvoorbeeld met de sultan van Ternate in de Molukken. Toen de producenten zich niets van deze contracten bleken aan te trekken, ging de VOC steeds meer over tot het voeren van veroveringsoorlogen. Zodoende hoopte zij via een direct te vestigen bestuur haar doelstelling te realiseren. Omstreeks het midden van 17e eeuw werd deze expansiepolitiek met succes bekroond en werd de kruidnagelproductie beperkt tot het eiland Ambon en drie kleinere eilanden, ten oosten daarvan. Alle bomen buiten dit gebied werden omgehakt, meestal met behulp van de hongi, de inheemse roeivloot onder VOC-gezag. Daar waar de bomen nog wel waren toegestaan, was men verplicht alle kruidnagelen aan de VOC te leveren. Om het aanbod op de wereldmarkt te reguleren, met als doel de winst te maximaliseren, werd ten aanzien van dit gebied regelmatig bekeken òf daar nagelbomen uitgeroeid dan wel juist aangeplant moesten worden.

De jaarlijkse aanvoer in de 17e en 18e eeuw schommelde nogal, in weerwil van de pogingen de productie te reguleren: tussen de 0,3 en 2 miljoen pond. Aan de inheemse producenten werd maximaal 25 cent per pond betaald. In Europa en Azië werden de nagelen vervolgens voor tussen de 3 en 4 gulden per pond verkocht. In Azië werd de verkoopprijs bewust hoger gehouden dan in Europa, om te voorkomen dat derden de fijne specerij hier inkochten, om haar in Europa te verhandelen.

=Muskaatnoten en Foelie= Muskaatnoten en foelie, beiden een product van de nootmuskaatboom, waren al gewild in Europa in de Middeleeuwen. Zij dienden als smaakversterker en werden ingezet tegen waterzucht, diarree, huiduitslag en slechte adem. De nootmuskaatboom is een altijd groene boom. Er zijn mannelijke en vrouwelijke nootmuskaatbomen. De laatste brengt de vruchten voort. De muskaatnoot is de zaadkern van de vrucht van de nootmuskaatboom. De noot zelf wordt omgeven door de zaadrok, de scharlakenrode foelie. De naam foelie is afgeleid van folium (blad). De vruchten worden met lange stokken met haken uit de bomen getrokken en van de foelie ontdaan. Vervolgens worden zij gerookt en in de dop gedroogd. Na zes weken worden zij uit de dop geklopt en gesorteerd. Tenslotte worden zij gekalkt; dit proces is nodig om de noten tegen insecten te beschermen en het kiemvermogen te smoren. De foelie wordt, nadat hij van de noot verwijderd is, in de zon gedroogd, platgetrapt en gesorteerd.

De nootmuskaatboom werd omstreeks 1600 hoofdzakelijk aangetroffen op de Banda eilanden kaart ,in feite een zeer klein productiegebied, in grootte vergelijkbaar met de Nederlandse Waddeneilanden. Muskaatnoten en foelie behoorden tot de zogenaamde fijne specerijen, die al direct hoog op de verlanglijst van de VOC stonden. Door middel van exclusieve leverantiecontracten met lokale hoofden werd gepoogd de concurrentie uit te sluiten. Toen bleek dat dit niet lukte, werd al vrij snel gepoogd met geweld de zaken in de door de VOC gewenste richting te drijven. In 1621 was geheel Banda veroverd en was de oorspronkelijke bevolking gesneuveld, geëxecuteerd, van honger omgekomen, verbannen of gevlucht. De VOC zag zich daarna genoodzaakt de productie opnieuw te organiseren. Het met nootmuskaatbomen begroeide maar ontvolkte land werd in percelen, zogenaamde perken, verdeeld en in erfpacht uitgegeven aan particulieren, die perkeniers werden genoemd. De perkeniers mochten de noten en de foelie uitsluitend aan de Compagnie leveren. De perken werden onderhouden door perkhorigen, slaven, afkomstig uit de alle delen van Azië. In de eilanden buiten het kleine Banda werden alle nootmuskaatbomen omgehakt. Het streven naar een wereldwijd monopolie werd hierdoor gerealiseerd.

In de 17e en 18e eeuw was de productie van noten en foelie redelijk stabiel, omdat goede en slechte oogsten elkaar met enige regelmaat afwisselden. De VOC hoefde dus geen productiebeperkende maatregelen te nemen. De gemiddelde jaarproductie bedroeg 0,5 miljoen pond muskaatnoten en 0,15 miljoen pond foelie. De noten werden in Europa verkocht tegen een prijs van bijna 4 gulden per pond, terwijl de foelie werd geveild voor een gemiddelde prijs van bijna 7 gulden per pond. De noten werden ingekocht voor 5 cent het pond en de foelie voor gemiddeld 40 cent

=**Kaneel**= == Vanouds werd kaneel in Europa, behalve als een ingrediënt van gebak en dranken, ook als een goed middel tegen nierontstoppingen, verkoudheid, moeilijke spijsvertering en een slechte adem beschouwd. De kaneel zelf is de gedroogde binnenbast van de kaneelboom. Een boompje kan na zeven jaar voor het eerst worden ‘geschild’. Hierna duurt het weer vier tot vijf jaar tot er weer geoogst kan worden. De takjes of stammetjes worden in stukken gekapt en van de bast ontdaan. Na enige dagen drogen in de zon krijgt de kaneelbast de roodbruine kleur en krult het zich op tot de karakteristieke pijpjes. In Ceylon (kaart), het enige productiegebied omstreeks 1600, was het schillen van kaneel een taak die specifiek aan een bepaalde kaste, de Chalia, als herendienst was voorbehouden.

Kaneel was één van de vier zogenaamde fijne specerijen, waar de VOC al vroeg zijn zinnen op had gezet. Kaneelbomen groeiden destijds in het wild langs de kust en in de binnenlanden van Ceylon.Het kustgebied was echter in de 16e eeuw door de Portugezen veroverd. Samen met het inheemse vorstendom Kandy verdreef de VOC in het midden van de 17e eeuw de Portugezen en hield daarbij de meest strategische gebieden aan de kust voor zichzelf. De inheemse producenten van kaneel waren nu gehouden hun hele productie aan de VOC te leveren. De belangrijkste kaneelgebieden lagen in het westen en zuidwesten van het eiland en die behoorden aan de VOC toe. De VOC werd daarmee praktisch de enige aanbieder van kaneel op de wereldmarkt. Er was echter een adder onder het gras.De Chalia in VOC-gebied waren vaak gehoorzaam aan de vorst van Kandy, die zodoende toch veel invloed had op de gang van zaken. Dat zou zich met name in de tweede helft van de 18e eeuw gaan wreken.

De VOC ontving jaarlijks tussen de 0,2 en 1 miljoen pond kaneel. Het merendeel hiervan werd afgezet in Europa. In Azië was weinig belangstelling voor kaneel, omdat de prijs daar te hoog lag. De VOC probeerde op deze manier te voorkomen dat in Azië aan derden verkochte kaneel op de Europese markt kwam. In de Republiek werd de kaneel tot 1750 voor tussen de 2 en 3 gulden per pond geveild. Daarna daalden de leveranties op Ceylon. In de tweede helft van de 18e eeuw liep de prijs in Europa toen geleidelijk op tot 8 à 9 gulden per pond. De VOC beloonde de Chalia voor de herendiensten met een stukje grond en noteerde in de boeken als inkoopprijs 25 cent per pond. =**Rijst**= Rijst is een graangewas, dat door de eeuwen heen voor veel volkeren als basisvoedsel heeft gediend en daarom op veel plaatsen in de tropen en subtropen verbouwd wordt. Het komt in zeer veel verschillende soorten en kwaliteiten voor. Het is een gewas dat op twee manieren geteeld kan worden, namelijk op relatief droge velden en op bevloeide stukken grond. Bij de laatste methode gaat het soms om natuurlijk bevloeide akkers, bijvoorbeeld door water van regen of moerassen, soms om waterbeheersing door middel van de aanleg van dijkjes, geulen, kanaaltjes en terrassen. In het geval van bevloeiing kan meerdere malen per jaar geoogst worden. In Oost- en Zuidoost-Azië is vanouds op grote schaal rijst op bevloeide terrassen verbouwd. Op Java en Bali worden de terrassen sawah’s genoemd. Hier profiteert de landbouw ook van het feit dat de doorgaans vulkanische bodem er zeer vruchtbaar is.

Rijst was geen product voor de Europese markt. De VOC was er slechts in geïnteresseerd indien het als ruilobject voor andere handelswaar in Azië kon worden gebruikt en dat gebeurde zelden. In de loop van de tijd kon zij dit product wel gebruiken voor de voeding van haar eigen personeel, in het bijzonder voor de garnizoenen in haar steunpunten. Daar waar zich rond haar forten steden met een vrije bevolking ontwikkelden was vaak sprake van een levendige invoerhandel om de stedelingen te voeden. Zo werd Midden- en Oost-Java de ‘graanschuur’ voor Batavia (kaart). In de loop van de 17e eeuw stelde de VOC, door de toename van haar personeel, ook steeds meer belang in een regelmatige aanvoer van rijst. De kansen hierop stegen met de interventies in het rijk van Mataram in het laatste kwart van de 17e eeuw. Vanaf ongeveer 1700 nam de aanvoer van de VOC vanuit de geleidelijk van Mataram overgenomen kuststreken, door de VOC Java’s Noordoostkust genoemd, toe, van praktisch niets tot een niveau van 17,5 miljoen pond omstreeks het midden van de 18e eeuw. Ieder ‘regentschap’, een soort provincie, was gehouden jaarlijks een ‘contingent’ rijst aan de VOC te leveren. Ongeveer één zesde hiervan werd gratis ontvangen, voor de overige vijf zesde werd ongeveer 1,5 cent per pond betaald aan de lokale bestuurders. Wat hiervan bij de boeren terecht kwam is onbekend. Het grootste deel van deze rijst werd, zoals gezegd, door personeel van de VOC, in Batavia en elders, geconsumeerd. In tijden van schaarste op de particuliere markt in Batavia trachtte de VOC soelaas te bieden aan de stedelijke bevolking door een gedeelte van haar voorraden te verkopen tegen een gereduceerd tarief.

De VOC verwierf rijst dus hoofdzakelijk langs ‘tributaire’ weg, dat wil zeggen de leverantie werd de bevolking van Java als ‘schatting’ of ‘belasting’ opgelegd. Dergelijke regelingen, op veel kleinere schaal, bestonden ook elders, onder meer in Cheribon op West-Java, in Makassar en in de Minahasa, dat onder de Molukken ressorteerde. =Koffie= Koffie als genotmiddel werd pas populair in de 16e en 17e eeuw, eerst in de islamitische wereld en daarna ook in Europa, waar de koffiehuizen als paddestoelen uit de grond schoten. Vanaf de 18e eeuw werd het in Europa in brede lagen van de samenleving geconsumeerd. De koffie komt van hoge bomen, die evenwel worden gesnoeid tot op het niveau van struiken, opdat de vruchten gemakkelijker geplukt kunnen worden. De vruchten zien er uit als een soort kersen, waarvan de pitten de feitelijke koffiebonen zijn. Na het plukken van de ‘kersen’ worden zij gedroogd en gestampt om hen te ontdoen van schil en pulp. Vóór consumptie moeten de bonen gebrand worden en vervolgens gemalen. Dat branden en malen geschiedde in de 17e en 18e eeuw in Europa zelf.

Koffie komt oorspronkelijk uit het gebied aan de zuidkant van de Rode Zee, met name uit Jemen. In de eerste helft van de 17e eeuw werd al koffie naar West-Europa vervoerd via de Middellandse Zee. Hoewel de VOC tamelijk vroeg, in 1616, kennismaakte met koffie als product, werd het pas na 1660 als interessante handelswaar beschouwd, omdat vanaf die tijd sprake was van koffieimport in de Republiek vanuit Frankrijk en Engeland. De Oost-Indische compagnieën uit die landen waren dan ook de voornaamste concurrenten in Mokka, de Jemenitische havenstad waar destijds de grootste koffiemarkt ter wereld te vinden was (kaart). De VOC had in die stad dan ook vele jaren een handelskantoor. Door de groeiende vraag uit Europa en de grote concurrentie, het handelsnetwerk via de Middellandse Zee bleef gewoon intact, stegen aan het eind van de 17e eeuw de inkoopprijzen in Mokka. Een ander minder gunstig aspect van de koffiehandel aldaar was, dat de koffie met duur zilver betaald moest worden. In VOC-kringen ging men daarom op zoek naar een alternatief voor Mokka.

Aan het eind van de 17e eeuw slaagden Nederlandse kooplieden er in enkele koffieplantjes uit Jemen mee te nemen, waarmee elders werd geëxperimenteerd. Vanaf 1707 werd de koffiecultuur geïntroduceerd in de berglanden van West-Java, de zogenaamde Preanger, die deels vanuit Batavia werden bestuurd en deels vanuit het VOC-gewest Cheribon. Mede door de hoge prijs die de producenten ontvingen sloeg de cultuur goed aan. De boeren werden via hun hoofden verplicht al hun koffie aan de VOC te leveren. Al spoedig overvleugelde bij de VOC het aanbod van Javakoffie dat van Mokka en werd er zelfs lange tijd gevreesd voor overproductie. De VOC reageerde hierop vanaf 1730 met verlaging van de inkoopprijs, het vaststellen van productieplafonds en strafkortingen op te hoog geachte leveranties. Vanaf 1760 werden de producenten echter weer aangemoedigd zo veel te leveren als zij konden. De inkoopprijs op Java daalde van circa 40 cent per pond vóór 1725 tot ongeveer 10 cent in de periode na 1730. In de Republiek werd Javakoffie tot 1730 voor ongeveer 1 gulden per pond verkocht, daarna voor zo’n 30 tot 60 cent. De productie liep op van zo’n 4 miljoen pond in het midden van de 18e eeuw tot 8 à 9 miljoen in de laatste decennia. Het succes van de Javakoffie leidde ertoe dat de handelspost in Mokka in 1739 definitief werd opgeheven.

Thee
Thee is feitelijk het blad van een heester. Bij de oogst worden alleen de nieuwe blaadjes van de struik geplukt. Er zijn vele soorten thee op de markt. Het verwerkingproces bepaalt mede welke soort thee men op de markt brengt. Belangrijke hoofdvarianten uit China zijn groene en zwarte thee. Bij zwarte thee worden de blaadjes, na een eerste droging, aan een fermentatieproces blootgesteld, om daarna verder gedroogd te worden op een vuur. Groene thee kent geen fermentatieproces. Om het aroma niet te verliezen is het gewenst thee zorgvuldig te verpakken.

In Europa raakte het drinken van thee eerst in de 17e eeuw geleidelijk aan in zwang; in de 18e eeuw volgde een ware explosie in de consumptie ervan. China was de theeproducent bij uitstek (kaart). De VOC en haar concurrenten uit de andere Europese landen, in het bijzonder de Engelsen, betrokken hun product hoofdzakelijk uit de provincie Fujien. Het Chinese keizerrijk was aanvankelijk echter niet gediend van handel met het buitenland, in het bijzonder met Europeanen. De VOC betrok in de 17e eeuw haar thee dan ook van te Batavia aankomende Chinese jonken. Nadat de meeste Europese concurrenten in de eerste decennia van de 18e eeuw in rechtstreeks contact met China waren getreden, opende ook de VOC in 1728 een directe handelsrelatie tussen de Republiek en China. Centraal in de theehandel stond de havenstad Canton, waar de activiteiten van de Europeanen overigens sterk aan overheidsregulering waren blootgesteld. Een gedurig punt van discussie in VOC-kringen was de vraag of Batavia al dan niet een tussenschakel in de heenreis diende te zijn, in het bijzonder om er Aziatische handelswaar in te nemen. Op zichzelf beperkte dit de hoeveelheid kostbaar zilver, die uit Europa moest worden aangevoerd om de thee te betalen, maar het betekende ten opzichte van de concurrenten ook een behoorlijk tijdsverlies. Voordat de VOC haar Aziatische handelswaar in Canton had verkocht, hadden de concurrenten reeds de betere kwaliteiten thee ingekocht en dat had nadelige consequenties bij de verkoop in Europa. De theehandel ging dus niet over rozen. Vanaf ongeveer 1760 kreeg de VOC er in Canton wat betreft de invoer van Aziatische handelswaar bovendien belangrijke concurrenten bij, in de vorm van in India (kaart) gevestigde particuliere Engelse koopvaarders.

Tot in 1728 de directe vaart op Canton werd geopend, bedroeg de omzet van de VOC in thee slechts 0,1 tot 0,3 miljoen pond per jaar. Daarna groeide de handel snel in omvang tot ongeveer 2,5 miljoen pond in het midden van de eeuw en zo’n 4 tot 5 miljoen in de decennia daarna. Door de grote variëteit van soorten is het moeilijk een indruk te krijgen van het prijspeil. In de loop van de 18e eeuw stonden de prijzen sterk onder druk. Omstreeks 1740 werd thee voor ongeveer 80 cent per pond ingekocht. In de Republiek werd zwarte thee, de belangrijkste soort, in de jaren ‘30 voor ongeveer 1,5 gulden per pond verkocht. = = =Suiker= Wanneer hier van suiker wordt gesproken, dan wordt rietsuiker bedoeld. Dit product is afkomstig van suikerriet, een gewas dat eenmaal volwassen enige malen hoger is als een mens. Het wordt in tropische gebieden op goedbevloeide akkers verbouwd. Bij de oogst wordt het riet dicht bij de grond afgekapt. De rietstengels worden uitgeperst; het aldus verkregen sap wordt door het te koken ingedikt tot een stroperige substantie. Door het geleidelijk aan laten wegvloeien van de meest stroperige delen van de substantie, de zogenaamde melasse, houdt men droge klonten witte en bruine suikerkristallen over. De witte en bruine suiker wordt dan gescheiden en fijngestampt. Zij wordt in diverse kwaliteiten op de markt aangeboden.

Met suiker viel voor de VOC in Europa niet veel te verdienen. De reden was dat de Europese suikermarkt werd beheerst door de import uit de Nieuwe Wereld en de Aziatische suiker kon daar moeilijk tegen op. Dat de VOC er toch wat van naar Europa vervoerde had te maken met het feit, dat het een ideale ballast was om de stabiliteit van de schepen in het water mee te bevorderen. De soort waarin de VOC zich specialiseerde was poedersuiker. Aanvankelijk haalde de VOC haar suiker van Bengalen, Formosa en Batavia. Na het verlies van Formosa, in 1662 (kaart), bleven alleen Bengalen en Batavia als leveranciers over. Geleidelijk aan nam Batavia ook de positie van Bengalen over. De voorwaarden voor de productie waren in Batavia namelijk steeds gunstiger geworden (kaart). Rond 1680 had de VOC haar politieke tegenstanders op Java zodanig op afstand weten te zetten, dat het achterland van Batavia voldoende veilig werd geacht om er op grote schaal in de rietcultuur te investeren. Bovendien stroomden, na het opheffen van een verbod op overzeese migratie door het keizerlijk hof van China, veel Chinezen toe, die over voldoende kennis en kapitaal beschikten om suikermolens op te zetten. De eerste en tweede kwaliteit suiker waren de producenten verplicht aan de VOC te leveren, tegen een vastgestelde prijs. De derde kwaliteit kon men vrij verhandelen. Door de massale moord op Chinezen in 1740 ging de nijverheid in Batavia bijna ten onder. Zij herstelde zich echter, enerzijds omdat de VOC een groot deel van de afzet garandeerde en anderzijds doordat veel nieuwe bedrijven op onontgonnen gronden werden opgezet.

De aanvoer naar Europa vertoonde in de 17e en 18e eeuw sterke schommelingen, die verband hielden met de situatie in de productiegebieden in de Nieuwe Wereld. De markt binnen Azië daarentegen vertoonde de neiging te groeien. Omstreeks 1700 werd jaarlijks gemiddeld 0,5 miljoen pond naar Europa verscheept en zo’n 2,2 miljoen pond in Azië verkocht. Het meeste daarvan ging naar Perzië en Japan. Later in de 18e eeuw werden deze afzetgebieden in belang gepasseerd door Suratte en Malabar. Vanuit Suratte en Malabar werd de suiker door particuliere handelaren weer naar het Midden Oosten geëxporteerd. In de tweede helft van de 18e eeuw kocht de VOC jaarlijks zo’n 6 miljoen pond in Batavia in, waarvan 0,8 miljoen pond naar Europa ging. De inkoopprijs te Batavia was 6 à 7 cent per pond.

Opium


Opium is de naam voor het gestolde sap van de onrijpe zaaddozen van de papaver, dat door inkerving vrijkomt. Deze kleverige substantie wordt in kleine hoeveelheden gedroogd. In dit stadium spreekt men van ruwe opium. In de tijd van de VOC werd dit amphioen genoemd. Voordat dit product geconsumeerd kan worden, moet het worden opgelost in water, gezuiverd van vezels en andere verontreinigingen en ingedroogd tot een fijne pasta. Deze pasta wordt in zeer kleine hoeveelheden gerookt met tabak. De plant is al sinds mensenheugenis bekend, zelfs Homerus noemt hem in zijn //Ilias//. Opium wordt tegenwoordig gebruikt als geneesmiddel. Morfine, het belangrijkste bestanddeel, dient als slaapmiddel en pijnstiller. Zijn grootste bekendheid heeft opium echter vooral als genotmiddel, dat gebruikers gedurende enige tijd in een roes van welbehagen brengt.

De VOC betrok de ruwe opium uit Bengalen, tot op heden een belangrijk productiegebied (kaart). Het was niet bedoeld voor de Europese markt. Hoewel de VOC al vanaf het begin wat in opium handelde, werd het pas een product van belang, nadat de VOC het monopolie op de import van opium verwierf in het rijk van Mataram. Hiertoe behoorde ook het gebied dat later door de VOC Java’s Noordoostkust werd genoemd. Opium was vanouds populair op Java en in VOC-kringen werd geloofd dat Javanen het ook nuttigden voor meer dapperheid in de oorlog en een beter geslachtsleven. De VOC vervoerde de Bengaalse opium naar Batavia, waar het in het openbaar geveild werd. De kopers waren meestal lokaal gevestigde Chinezen, die hun waar vervolgens onder licentie naar Mataram vervoerden. Door de kleine hoeveelheden en de hoge prijzen, bleek dit product echter uitermate geschikt om als smokkelwaar te dienen. Tot in de hoogste kringen in Batavia werd gesmokkeld. Om de smokkelhandel onder controle te krijgen, werd in 1745 te Batavia de Sociëteit tot de handel in Amphioen opgericht. Dit was een particuliere instelling: er waren 300 aandelen die praktisch allemaal in handen kwamen van hoge VOC-bestuurders. Zij kreeg het alleenrecht op de verkoop van opium in Batavia, maar moest dan wel verplicht een bepaalde hoeveelheid, tegen een vastgestelde prijs, van de VOC afnemen. Nadat de Engelsen omstreeks 1760 de politieke macht in Bengalen hadden overgenomen en de VOC vanaf 1773 zelfs gedwongen was van de Engelsen in te kopen, was het voor haar niet gemakkelijk aan de verplichtingen ten opzichte van de Sociëteit voldoen. Vanaf circa 1780 exporteerden particuliere Engelse koopvaarders uit India meer opium naar Zuidoost-Azië dan de VOC.

Tot omstreeks 1740 groeide de omzet van de VOC tot ongeveer 0,2 miljoen pond per jaar. Na de vestiging van het Engelse gezag in Bengalen liep dit terug tot minder dan 0,1 miljoen pond. De VOC kocht in Bengalen voor bijna 3 gulden per pond in. In de periode van de Sociëteit verkocht zij eerst voor tussen de 7 en 8 gulden per pond en later, in de tijd van schaarste, voor 9 gulden per pond.

Goud en Zilver


Goud en zilver zijn edele metalen, waarvan sieraden gemaakt worden en muntstukken, die als geld functioneren. De VOC gebruikte gemunt en ongemunt goud en zilver als ruil- en betaalmiddel. Vanwege de onevenwichtige handelsbalans tussen Azië en Europa was de beschikbaarheid van goud en zilver van essentieel belang. Europa was namelijk wel geïnteresseerd in Aziatische producten, maar Azië zag niet veel in wat Europa te bieden had. Dat betekende dat Europa het verschil in geld of baar edel metaal moest bijpassen. Nu trof het dat Europa sinds de 16e eeuw in ruime mate kon beschikken over zilver, dat door de Spanjaarden uit de Nieuwe Wereld werd aangevoerd.

De onevenwichtige handelsbalans tussen Europa en Azië had tot gevolg, dat op de uitgaande reizen door de schepen van de VOC tientallen gesloten en gezegelde kisten met contanten en baar zilver of goud moesten worden meegenomen. De contanten bestonden uit een heel scala van muntgeld, van gouden dukaten tot zilveren realen, rijksdaalders en dukatons. De kleinere munteenheden bestonden uit enkele en dubbele stuivers, die overigens ook van zilver waren. In Azië waren veel verschillende munteenheden in omloop, hetgeen vaak tot grote verwarring bij de wisselkoersen leidde. Binnen de gewesten van de VOC zelf bestond deze verwarring ook. Na enige decennia van groei bereikte de export van geld en edele metalen in het midden van de 17e eeuw jaarlijks een waarde van 0,5 tot 1 miljoen gulden. Na 1680 nam de jaarlijkse zending gestaag toe, tot in het decennium 1720-1730 een hoogtepunt werd bereikt van meer dan 6,5 miljoen gulden per jaar. Daarna schommelde het jaarlijkse niveau op zo’n 4 tot 6 miljoen. Staafzilver werd pas op een regelmatige basis uitgevoerd na circa 1685; de export van staafgoud werd pas een jaarlijks terugkerend gegeven na het midden van de 18e eeuw.

De VOC probeerde de export van goud en zilver naar Azië zoveel mogelijk te beperken, onder meer door deelname aan de handel in Azië zelf. Uit de winsten van deze handel hoopte men een deel van de Aziatische retouren te kunnen financieren. In Azië zelf werd hier en daar ook goud en zilver geproduceerd. In dit kader werd met name Japan belangrijk voor de VOC (kaart). In het midden van de 17e eeuw haalde men jaarlijks 1 tot 1,5 miljoen gulden aan zilver uit Japan. Daarmee werd in India vooral textiel aangekocht, dat weer werd gebruikt om er in Zuidoost-Azië specerijen mee te kunnen kopen. In 1668 verbood de Japanse overheid de export van zilver echter. De VOC schakelde daarom over op de export van goud, in het bijzonder op die van de gouden kobang, waarvan overigens het goudgehalte in het begin van de 18e eeuw door de Japanse overheid werd gehalveerd. De omzet aan kobangs was aanvankelijk redelijk groot: in het begin van de 18e eeuw jaarlijks ongeveer 0,6 miljoen gulden. Geleidelijk aan liep zij echter terug tot zij in 1752 geheel werd gestaakt. Behalve Japan waren er ook enige andere gewesten, die de VOC tijdelijk goud bezorgden, bijvoorbeeld Sumatra’s Westkust, waar men een tijdlang heeft gepoogd met eigen personeel een goudmijn gaande te houden. =Koper= Koper is een metaal dat voor veel doeleinden kan worden aangewend, bijvoorbeeld om er gebruiksgoederen van te maken, van ketels en uurwerken tot hang- en sluitwerk voor deuren en ramen, of er munten van te slaan voor de geldcirculatie. Met tin dient het ook als grondstof voor brons, dat in de in de vroegmoderne tijd in Europa en Azië onder meer werd gebruikt voor de fabricage van kanonnen van betere kwaliteit. Ongeveer in het midden van de 17e eeuw ging de VOC er toe over om kopergeld naar Azië uit te voeren. Het ging hier om duiten, die één achtste van de waarde van de kleinste zilveren munt, de stuiver, vertegenwoordigden. Vrijwel vanaf het begin van 17e eeuw had de VOC zilveren munten naar Azië gestuurd. In de praktijk van het geldverkeer ondervond men echter moeilijkheden als het op het betalen van kleine bedragen aankwam. Met andere woorden, zilvergeld was niet geschikt als pasmunt. Daarvoor werden aanvankelijk allerlei Aziatische muntjes gebruikt, waarbij dan vaak grote onduidelijkheid ontstond ten aanzien van de koersverhoudingen tussen het Aziatische en het VOC-geld. Vanaf ongeveer 1725 nam de export van hele en halve duiten naar Azië aanmerkelijk toe. Het ging daarbij om vele miljoenen muntstukken, maar in guldens gerekend was het gemiddeld slechts zo’n 0,1 miljoen per jaar. In sommige gebieden onder rechtstreeks bestuur trachtte de VOC bij de wet te bereiken dat de duiten als pasmunt zouden fungeren. Dit gebeurde, met wisselend succes, onder meer in Batavia, Cheribon en Java’s Noordoostkust. De VOC handelde in Azië zelf overigens ook in koper. Het ging hier om Japans koper, dat in staven werd geëxporteerd, vooral naar India, waar de koperhandel diende ter financiering van de aankoop van textiel. De export uit Japan kwam pas goed op gang na het verbod van de Japanse overheid op de uitvoer van zilver. Voor de VOC was koper een alternatief voor dit lucratieve product. Aanvankelijk werd jaarlijks zo’n 2,5 miljoen pond uit Japan verscheept, waarvan incidenteel grote hoeveelheden naar de Republiek werden vervoerd (kaart). In de 18e eeuw liep het niveau terug tot ongeveer 1 miljoen pond per jaar, onder andere omdat de Japanse overheid, bevreesd voor uitputting van de mijnen, restricties instelde. In Japan betrok de VOC het koper door de gehele periode heen voor 25 tot 40 cent per pond. In de 17e eeuw werd Japans koper in Amsterdam voor zo’n 50 à 60 cent per pond verkocht. In India lag de gemiddelde verkoopprijs in grote delen van de 18e eeuw naar schatting op ongeveer 1 gulden per pond.

Tin


Tin wordt, al of niet gemengd met koper of lood, overal ter wereld gebruikt om er huishoudelijke en decoratieve voorwerpen van te maken. Men denke bijvoorbeeld aan servieswerk en keukengerei maar ook, in vroeger tijd, aan de tinnen soldaatjes. Tinfolie wordt bij Chinese godsdienstige ceremonies gebruikt in offerpapier, dat dient ter symbolische vervanging van offerandes in de vorm van zilvergeld. De belangrijkste Aziatische tingebieden bevinden zich rond de Straat Malakka (kaart).

In de 17e eeuw was de tinhandel voor de VOC van ondergeschikt belang, omdat het metaal in Europa zelf in voldoende mate aanwezig was. In Azië was de handel voornamelijk in handen van Chinese en Indiase kooplieden. Niettemin probeerde de VOC vanaf de verovering van Malakka in 1641 een monopolie op de handel in dit product te verkrijgen door de tingebieden op het Maleise schiereiland exclusieve leverantiecontracten op te leggen. Veel succes had dit niet. In de 17e eeuw werd tin door de VOC derhalve alleen maar als ballast voor haar schepen beschouwd. Daarin kwam verandering in de 18e eeuw. De reden hiervoor was de verhoogde afzetmogelijkheid in China. Deze was weer het gevolg was van de grotere export van thee uit dat land. Vanwege de behoefte aan tinfolie voor offerpapieren kon tin gebruikt worden om er theebestellingen mee te financieren. De VOC kon van deze gunstige situatie profiteren, doordat er zich in dezelfde tijd een belangrijk alternatief productiegebied voor het Maleise schiereiland aandiende, namelijk het eiland Bangka voor de oostkust van Sumatra. Hier namen particuliere Chinese ondernemers de mijnbouw energiek ter hand. Bangka ressorteerde onder de sultan van Palembang, die de VOC in 1722 een exclusief leverantiecontract toestond. Hoewel de VOC hierdoor op papier over een monopolie in de Bangkase tinhandel beschikte, was het in de praktijk zo dat een geschat één derde deel van de totale productie door ‘smokkel’ naar elders werd afgevoerd.

In het tweede kwartaal van de 18e eeuw stegen de leveranties uit Bangka explosief. Vanaf 1750 tot 1790 ontving de VOC jaarlijks gemiddeld 3 miljoen pond tin. Dit was 1 miljoen pond meer dan noodzakelijk was om de theehandel mee te bekostigen. Het overschot werd elders aan de man gebracht, bijvoorbeeld in Batavia, waar het werd verkocht aan particuliere Aziatische en Europese kooplieden. In Malakka was de jaarlijkse omzet naar schatting 0,25 miljoen pond. De inkoopprijs van de VOC was ongeveer 25 cent per pond. =Porselein= Porselein is een zeer hard gebakken, maar fijn en dun aardewerk, vervaardigd uit kaolien (ook wel porseleinaarde genoemd), vermengd met veldspaat en kwarts. Nadat het in een bepaalde vorm in een oven gebakken is, wordt het geglazuurd. Dit geschiedt wederom in een oven. De grote aantrekkingskracht van porselein wordt mede bepaald door de decoratieve schilderingen, die zowel bovenop als onder het glazuur kunnen worden aangebracht. De bakermat van de porseleinproductie ligt in China. In Japan dateert de productie van de 16e eeuw en in Europa, met name in Meissen in Duitsland, van het begin van de 18e eeuw. De vormen waarin porselein geleverd wordt zijn talloos. Niet alleen koppen en schotels, maar ook borden, vazen, kommen, wasbekkens, slabakken, doosjes etc.

Al in de 16e eeuw vervoerden Portugezen porselein uit Azië naar Europa; de VOC volgde in de 17e eeuw in dat voorbeeld. Het ging hier om porselein uit China, dat in de 17e eeuw van Chinese jonken in Batavia werd betrokken, en om Japans porselein, dat rechtstreeks werd aangevoerd (kaart). Eerst in 18e eeuw, vanaf het begin van de vaart op Canton in 1728, kwam er meer porselein uit China naar de Republiek. Het werd daar betrokken van de provincies Fujien en Jiangxi. Met de theeschepen werd de porselein nu in grote hoeveelheden naar Europa getransporteerd, omdat het zich door de compacte manier van verpakken en het gewicht goed leende om in de onderste ruimen van de schepen boven de ballastgoederen weg te stouwen.

Pas toen het porselein in de 18e eeuw in Nederland in enige mate gemeengoed was geworden, begon de vraag naar porselein met een persoonlijk karakter te groeien. De bewindhebbers van de VOC in Nederland namen het voortouw en zonden verschillende modellen naar China, opdat daar bijvoorbeeld hele serviezen met één bepaald monogram gemaakt konden worden. Dit zogenaamde chine de commande was een groot succes. Het werd, in tegenstelling tot het gewone porselein, juist op de bovenste dekken van de schepen vervoerd, omdat het natuurlijk wel de bedoeling was dat een en ander heel aankwam. Het gewone porselein werd in de Republiek op veilingen verkocht, het chine de commande werd vanzelfsprekend direct door de besteller betaald. Door de grote variëteit aan vormen en kwaliteiten is het moeilijk een beeld te schetsen van de prijzen en hoeveelheden van de porseleinhandel van de VOC.

Olifanten


De op Ceylon in grote aantallen voorkomende wilde olifanten waren traditioneel gewilde handelswaar. De dieren werden enerzijds als luxe rijdieren verkocht - ze moesten er in dat geval wel onberispelijk uitzien - en anderzijds als lastdieren. In die laatste hoedanigheid werden ze in India ook wel in oorlogen gebruikt.

Met de verovering van de kustgebieden van Ceylon (kaart), in het midden van de 17e eeuw, verwierf de VOC het monopolie op de export van de dieren. In het begin werden de olifanten gevangen tijdens drijfjachten, waarbij de bevolking de dieren in valkuilen en strikken liet lopen. Dit beschadigde hen nogal. Daarom voerde de VOC de ‘kraal’ als vangstmethode in. In de jungle werd op een oppervlak van enige vierkante kilometers een soort driehoek van palissaden gemaakt, waarin aan één zijde brede toegangshekken zaten. Door drijvers opgejaagd werden de kudden olifanten door de toegangshekken naar binnengedreven. De constructie werkte verder als een soort fuik, waarbij de olifanten in steeds kleinere compartimenten werden gebracht tot zij uiteindelijk in één van de hoeken van de driehoek in een ‘stal’ terechtkwamen, waarin precies één olifant paste. De wilde olifanten werden daar tussen twee tamme olifanten gebonden, welke gebruikt werden om het proces van temmen in gang te zetten. De olifanten werden gevangen in het zuiden van Ceylon, bij Galle, en in het uiterste noorden, in Jaffna. De olifanten uit Galle werden, eenmaal getemd, over land naar Jaffna gebracht. In Jaffnapatnam had de VOC een speciale kade gebouwd voor het inschepen van de dieren. De olifanten werden vervolgens verkocht aan vertegenwoordigers van Indiase vorsten, die ze met eigen vaartuigen verder moesten transporteren, omdat de schepen van de VOC niet voldoende uitgerust waren voor het veilig vervoeren van zulke grote dieren. Bij de handel ging de voorkeur vooral uit naar mannetjesolifanten zonder slagtanden.

Voor mooie exemplaren kon de VOC prijzen van 6000 tot 7000 gulden per dier bedingen. De handel was echter weinig stabiel. Door oorlog in Ceylon zelf en in India kon zij zeer ontregeld raken. Op het einde van de 17e en in de eerste helft van de 18e eeuw, toen de handel op zijn hoogtepunt was, beschikte de VOC jaarlijks in het gebied van Galle over zo’n 50 dieren. In Jaffna beschikte zij over eenzelfde getal, dat als tribuut door de bevolking werd opgebracht, alsmede over circa 25 gekochte dieren. Van deze 130 dieren stierven er gemiddeld 40 vóór de verkoop.

Zijde
Zijde bestaat dankzij de zijderups. Dit beestje voedt zich uitsluitend met de bladeren van de moerbeiboom. In het proces van transformatie tot vlinder spint de rups een cocon van door hemzelf afgescheiden zeer dunne draden en lijm. Zodra de cocon gereed is maar vóór de vlinder zich ontpopt, komt de mens tussenbeide door de rups te doden. Vervolgens wordt de lijm licht gesmolten en de draad afgewikkeld. Verscheidene van deze draden worden tot zijdegaren gewonden. Het gaat hier om een zeer secuur karwei, omdat de draadjes snel kunnen breken. De kwaliteit van het zijdegaren, ook wel ruwe zijde genoemd, wordt bepaald door de weersomstandigheden. Hete, vochtige lucht resulteert in een slechte kwaliteit; droge, minder warme lucht staat garant voor goede zijde. Zijdegaren wordt gebruikt voor luxe-kleding. Onder de natuurlijke grondstoffen voor kleding is het altijd duurder geweest dan katoen of wol.

In de tijd van de VOC werd zijdegaren zowel in Europa als in Azië geproduceerd. Onder meer door de kortere aanvoerlijnen was het voor de VOC in Europa moeilijk om te concurreren met het Franse en het Italiaanse product. Vandaar dat zijde in de eerste plaats een product voor de Aziatische markt was. De belangrijkste zijdeproducerende gebieden daar waren China, Perzië (kaart) en Bengalen (kaart). De Chinese zijde was de beste en daarmee ook de duurste. Het keizerrijk was in de 17e eeuw echter moeilijk toegankelijk voor Europese handelaren. Om die reden richtte de VOC zich met name op de zijdeproductie in Bengalen. Zijde uit Perzië was in Azië minder gewild, maar de aangezien de Perzische overheid er op stond dat de VOC ook wat van dit product uitvoerde, verscheepte zij jaarlijks een hoeveelheid naar de Republiek. In Bengalen werd het garen van boeren rond Kasimbazar ingekocht. In VOC-kringen was men altijd bezorgd over de kwaliteit. Om die te verbeteren heeft men enige malen geprobeerd producenten aan zich te binden en daardoor hogere eisen aan het product te stellen. De Bengaalse zijde vond tot 1680 gretig aftrek in Japan. Na het verval van de Japanse markt diende de Republiek zelf zich enige tijd als afzetgebied aan, totdat in het begin van de 18e eeuw de Nederlandse zijdenijverheid zelf in de problemen raakte door concurrentie elders uit Europa.

De VOC verscheepte in de 17e eeuw jaarlijks nog geen 0,1 miljoen pond ruwe zijde uit Perzië naar de Republiek. Deze werd voor gemiddeld 5 gulden per pond ingekocht en in Amsterdam voor ongeveer hetzelfde bedrag verkocht. De handel was dus weinig winstgevend. Met Bengaalse zijde ging het lange tijd wat beter. Die werd daar voor ongeveer 4 gulden ingekocht. Tot omstreeks 1680 sleet de VOC jaarlijks bijna 0,2 miljoen pond Bengaalse zijde in Japan, voor 7 tot 12 gulden per pond, en daarna, tot omstreeks 1720, eenzelfde hoeveelheid, voor 6 tot 7 gulden in de Republiek. In de tweede helft van de 18e eeuw was er van de zijdehandel van de VOC in Azië amper meer iets over. In Europa werd toen nog niet eens 0,1 miljoen pond verkocht.

Effen en gestreepte kleden


Voordat in Europa zich de industriële revolutie voltrok, was India (kaart) een van de belangrijkste textiel producerende regio’s in de wereld. De kledenhandel was er zeer omvangrijk, niet alleen voor binnenlands gebruik, maar tevens voor de export. India zelf had de belangrijkste grondstoffen in huis, namelijk zijde- en katoengaren. Er werden op het subcontinent dan ook zowel katoenen als zijden stoffen geweven; vaak bestond een kleed uit een mengsel van zijde en katoen. De kleden werden in India geproduceerd door een omvangrijke klasse van wevers, wassers en ververs. De kwaliteiten, soorten en maten waren schier onuitputtelijk. Kleine verschillen in kleur, breedte of lengte bepaalden in de afzetgebieden de mate van succes bij de consument. In beginsel werd de breedte van een kleed bepaald door de maat van het weefgetouw; het gemiddelde lag op ongeveer 1 meter. De lengte van de diverse soorten doeken kon echter zeer variëren, van 3 tot wel 47 meter. Veel soorten waren effen van kleur: wit, blauw, rood, zwart. Door het gebruik van verschillende kleuren garen werden gestreepte en geruite patronen gerealiseerd.

De beroemdste witte kleden waren de Guineese lijwaten, ook wel negroskleden genoemd. Van deze zeer lange en relatief goedkope katoenen doeken kwamen de beste uit Coromandel. Zij waren in de 16e eeuw door de Portugezen op grote schaal, gedeeltelijk via Europa, naar Amerika en Afrika gevoerd om de slavenbevolking te kleden. De VOC trad op groter schaal in de voetsporen van de Portugezen. Guinees lijwaat alsmede andere effen en gestreepte kleden waren ook erg populair in Zuidoost-Azië. De VOC betrok de kleden in India meestal niet rechtstreeks van de producenten, maar schakelde tussenhandelaren in. Vervolgens verscheepte men de kleden in grote pakken. In de afzetgebieden verhandelden détailhandelaren de kleden in kleinere coupures, na ze van de VOC in haar kledenwinkel of op een veiling te hebben overgenomen. In de gebieden in Azië waar de VOC de dominante politieke macht was, streefde zij vaak een monopolie op de import van Indiase kleden na. De prijsverhogingen die het gevolg waren van de pogingen de import te beheersen zette de handel onder druk. Politieke onrust in de productiegebieden zelf en de toenemende controle van de Engelsen over Bengalen en Suratte deden de omzet van de VOC na het midden van de 18e eeuw sterk teruglopen. De enige soort die zich goed handhaafde was juist het Guinees lijwaat, dat niet zelden als halffabrikaat werd gebruikt in de inheemse textielnijverheid van Zuidoost-Azië.

Een algemeen overzicht van hoeveelheden en prijzen van de handel van de VOC valt moeilijk te geven. Het zojuist genoemde gewone Guinees lijwaat van Coromandel kostte in de 18e eeuw ongeveer 8 gulden per stuk; de VOC-dienaren in de andere gewesten werden geacht het te verkopen voor zo’n 12 gulden. De geschatte export van effen, gestreepte en geruite kleden van Coromandel, Bengalen en Suratte samen naar Zuidoost-Azië was in het midden van de 17e eeuw ongeveer 0,5 miljoen stuks per jaar. Na in de laatste decennia van de 17e eeuw een niveau van wel 1 miljoen stuks te bereiken, zakte de export terug naar 0,6 miljoen omstreeks het midden van de 18e eeuw.

Gedecoreerde kleden


In de Indiase productiegebieden van textiel (kaart) werden in de 16e, 17e en 18e eeuw niet alleen eenvoudige gebleekte kleden, doeken van één effen kleur of met een streep- dan wel ruitpatroon vervaardigd. Er waren ook doeken met uitzonderlijk verfijnde motieven, bijvoorbeeld met afbeeldingen van bloemen, bladeren, vogels of andere dieren. Deze prachtige stoffen, in die tijd ook wel ‘geschilderde doeken’ genoemd, kwamen als volgt tot stand. Een schilder bracht op een effen, speciaal geprepareerde stof een motief aan met ijzerzout en aluin. Vervolgens werd het doek in een vat met een oplossing van shayaver-struik gekookt, waardoor de zwarte en rode kleuren tot stand kwamen. Na reiniging werden de delen van het doek die als basiskleur geen blauw behoeven bedekt met een laag was, waarop een verfbad in indigo volgde. Door toevoeging van extra chemische substanties en een nieuw bad in een oplossing van shayaver werden de kleuren verder verfijnd. De randen van dergelijke doeken waren soms bestikt met goud- en zilverdraad.

In diverse delen van Zuid- en Zuidoost-Azië waren deze gedecoreerde doeken zeer populair bij de elite. Ook in deze klasse van luxe-artikelen waren veel soorten, maten en kwaliteiten te vinden. De meest bekende onder hen waren de sitsen, ook wel chintzes genoemd, die van katoen of zijde waren gemaakt. Deze prachtige doeken werden zowel in Coromande en Suratte als in Bengalen geproduceerd. Zij waren meestal zo’n 80 centimeter breed en gemiddeld 8 meter lang. In de gebieden waar de VOC de politieke macht in handen kreeg, probeerde zij een monopolie op de invoer van deze producten af te dwingen. De prijsstijgingen die hiervan het gevolg waren, leidden er toe dat de omzet begon terug te lopen. Dit was bijzonder evident in Java’s Noordoostkust, waar de VOC in 1677 een monopolie op de import van Indiase kleden in het rijk van Mataram bedong. Daar kwam nog bij dat er zich in de loop van de 18e eeuw in Midden-Java een belangrijk alternatief voor deze import voordeed, in de vorm van een tot volle wasdom gekomen eigen textielnijverheid. Deze gebruikte het zogenaamde batikprocédé, dat evenals de zojuist genoemde Indiase methode gebruik maakt van was om bepaalde delen van het patroon vóór een verfbad af te dekken. Toen tegen het einde van de 17e eeuw de markt in Azië echter sterk terugliep, kwam tegelijkertijd de export van gedecoreerde doeken naar Europa goed op gang. De VOC profiteerde hier van het feit dat rokken en jurken van ruisende zijde met opgewekt fleurige dessins en kamerjassen van echte zijde in zwang kwamen. Zelfs in de regionale klederdrachten in de Republiek werden sitsen stoffen opgenomen. De VOC bracht zo niet alleen geur maar ook kleur in het leven.

De prijs van gedecoreerde doeken varieerde naar gelang de kwaliteit, de maat en het productiegebied. Dit gold ook voor de sits, die inkoopprijzen van 2 tot 15 gulden liet zien. Uitspraken over verkoopprijzen vallen moeilijk te doen. De omzet van diverse soorten van Coromandelse sitsen liep in Java terug van een kleine 0,1 miljoen per jaar, in het midden van de 17e eeuw, tot enige duizenden in het midden van de 18e eeuw.